Politiek-militaire ontwikkelingen

Machtsvacuüm

Op 17 augustus 1945 roepen de nationalistische leiders Soekarno en Hatta de republiek Indonesië uit in de hoofdstad Batavia/Jakarta. Nederland erkent de nieuwe republiek niet. De Nederlands-Indische regering is nog in Australië, waardoor Nederlandse gezagsdragers in Indië niet veel kunnen doen. De meeste KNIL-militairen zijn zwak of ziek in Japanse kampen. In dit machtsvacuüm start een chaotische tijd waarin Nederland en Indonesië tegenover elkaar komen te staan. 

Geallieerden

Het duurt enige tijd tot geallieerde bondgenoten de afwezigheid van het Nederlands-Indische gezag opvullen. Brits-Indische troepen krijgen dan alleen de belangrijkste steden op Java en Sumatra nog onder controle. In Oost-Indonesië loopt de overname van het Japanse gezag aanmerkelijk soepeler.

Pemoeda’s

Op 2 oktober 1945 wordt H.J. van Mook, die vanuit Australië de belangen van Nederlands-Indië had behartigd, benoemd tot luitenant-gouverneur-generaal. Hij moet zorgen voor herstel van het koloniale gezag en de evacuatie en opvang van bevrijde geïnterneerden. De beloofde steun van geallieerden en Nederlanders komt echter te laat en Indonesische strijdgroepen, pemoeda’s, grijpen hun kans om de onafhankelijkheid van Indonesië met geweld te verdedigen. De pemoeda’s komen voort uit de Indonesische jeugdbewegingen die in de oorlog waren ontstaan – waarvan sommige volgens Japanse militaire tradities werden geschoold en getraind.

Geweld

Indonesische strijdgroepen proberen wapens te krijgen en de macht over te nemen. Geweld, plundering en moord overheersen tot het voorjaar van 1946. In de Nederlandse geschiedenis staat dit bekend als de Bersiap-periode (Bersiap = Weest paraat!). Het geweld en de impact van de Bersiap verschilt overigens sterk van plaats tot plaats.

Sociaal-economische veranderingen

Vijand

De Indonesische pemoeda’s richten zich tegen Indo-Europeanen en pro-Nederlandse Chinezen, Molukkers en Menadonezen, die veelal buiten de kampen waren gebleven en nu vogelvrij waren. Bovendien waren deze groepen voor de oorlog vaak op Nederland georiënteerd. De Indonesische vrijheidsstrijders beschouwden hen daarom als een vijand van een onafhankelijk Indonesië.

Evacuatie

Britse troepen evacueren Nederlanders en Indo-Europeanen naar rustige gebieden in Batavia/Jakarta en naar Australië, Ceylon, Singapore en Thailand. Voor repatriëring naar Nederland gelden strenge eisen omdat er weinig scheepsruimte is. In 1946 komen de eerste troepenschepen uit Nederland in Indonesië aan en dan pas reizen grote groepen geïnterneerden als ‘retourvracht’ terug naar Nederland.

Dagelijks leven

Kampen

Geïnterneerde Nederlanders en Indo-Europeanen blijven vanwege de gewelddadigheden overal in het land in de overvolle krijgsgevangenen- en burgerkampen. Buiten de kampen is het te gevaarlijk. Eerst verdedigen Japanse militairen de kampen, later de Sikhs en Gurkha’s uit het Brits-Indische leger. Ook Molukse KNIL-militairen, die na de Japanse capitulatie de strijd weer hebben opgepakt, helpen mee. Zij horen bij de eerste Nederlandse troepen die weer worden ingezet.

Ambivalent

De Indonesische republikeinse regering heeft nauwelijks invloed op het geweld van de strijdgroepen. Haar houding tegenover de Nederlanders en Indo-Europeanen is ambivalent. Enerzijds interneert de regering deze burgers in de republikeinse gebieden voor hun eigen veiligheid in kampen, de zogenaamde republikeinse of bersiap-kampen. Anderzijds wil de republikeinse regering ‘de kolonialen’ letterlijk buitensluiten, omdat zij hen als potentiële vijanden van een onafhankelijk Indonesië zien.

Loyaliteiten

Nieuwe omstandigheden

Na de Japanse capitulatie wil Nederland het gezag in Nederlands-Indië terug. Het accepteert de onafhankelijkheid van Indonesië niet. Nederlandse gezagsdragers én veel burgers negeren de nieuwe internationale omstandigheden en realiseren zich niet hoe drastisch de situatie in Nederlands-Indië is gewijzigd.

Atlantisch Handvest

In de ogen van de internationale publieke opinie staat de Indonesische republikeinse regering moreel sterk, met het Atlantisch Handvest van 14 augustus 1941 achter zich. Kort samengevat staat daarin dat elk volk het recht heeft om zichzelf te besturen. De radiotoespraak van koningin Wilhelmina vanuit Londen op 7 december 1942 past in deze lijn. Verantwoordelijk minister Van Mook schreef de tekst, en biedt de koloniën een opening om over toekomstige onafhankelijkheid te spreken.

Oorlogsvrijwilligers

Na het uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid op 17 augustus 1945 melden oorlogsvrijwilligers zich in Nederland aan om Indië te bevrijden en ‘orde en vrede te brengen’. Zij worden aangevuld met dienstplichtigen. Samen met de KNIL-militairen vormen zij een Nederlandse militaire troepenmacht van ruim 150.000 manschappen.